مدیریت برنامه ريزي استراتژيك آینده پژوهی

برای دریافت متن نقشه جامع علمی کشور فایل pdf زیر را دانلود کنید.

نقشه جامع علمی کشور

 مباني نظري، اهداف، اصول حاكم و راهبردهاي نقشه جامع علمي كشور

مقدمه
وقتي از «طرح جامع علمي كشور» سخن به ميان مي‌آيد، با اين پرسش روبرو مي‌شويم: آيا هدف تدوين الگوئي است كه براي برنامه ريزي علمي كشور معيار قرار مي‌گيرد؟ يا برنامه و راهنماي اقدامات به شمار مي آيد؟ يا ايده‌هايي است كه بايد در مباني و مبادي آن لحاظ شود؟ و يا تقسيم بندي كار منظور است؟ آنچه در اينجا مطمح نظر است تركيبي از همة اينها خواهد بود. اين طرح در حقيقت بايد مقاصد زير را پي‌جويي كند:
- بينش‌ها و ارزشهايي را دنبال كند كه بايد در برنامه‌هاي علم و فناوري كشور معيار قرار گيرد؛
- اهداف مرحله‌اي و نهايي هر يك از حوزه‌ها را مشخص نمايد؛
- الگوي تعامل بين علوم مختلف را تعيين كند؛
- شاخصهاي پيشرفت و ارزيابي علمي كشور را مشخص سازد؛
- نظام خلاقيت، نوآوري‌ها و نخبه‌پروري را طراحي و نهادينه سازد؛‌
- نقش سازمانهاي مختلف علمي را در توسعة علمي كشور تعيين كند؛
- امكان جذب هوشمندانه علوم و فنون از خارج را فراهم مي‌سازد؛
- امكان توليد محصول از فناوري و توليد فناوري از علم را فراهم سازد(يعني زمينة‌تعامل سازنده بين تحقيقات بنيادي، كاربردي و توسعه‌اي را ميسر كند)؛
- و بالاخره نظام علمي كشور را در خدمت توسعة علمي كشور و تحقق چشم انداز بيست ساله توانا سازد.
مهمترين نكته در ترسيم نقشه جامع علمي كشور تبيين اين امر خطير است كه عاليترين آرماني كه هدايت كلية نقشه را بر عهده مي‌گيرد چيست؟ بنظر مي‌رسد اين آرمان را بتوان اين گونه ترسيم كرد: «سعادت و كمال همه جانبة بشري و قرب به پروردگار» يا «تمهيد مقدماتي براي احياء تمدن اسلامي» يا «جبران فاصله با كشورهاي توسعه يافته صنعتي».
بنظر مي‌رسد كه در ترسيم اين نقشه از يك طرف بايد عالي‌ترين آرمان را در نظر داشت و از سوي ديگر به سياست‌گذاري‌‌ها و برنامه‌هاي كلان كشورهاي ديگر توجه كرد.
با توجه به پيچيدگيها و ابهام‌ها در امور انساني و اجتماعي، بهتر است تصويري پويا و نه ايستا از نقشة جامع در نظر داشته باشيم، تا به اقتضاي آشنايي با شرايط جديد امكان اصلاح يا تغيير نقشه ميسر باشد.

مباني نظري تهية نقشة جامع علمي كشور

- جهان مخلوق خداوند و هدفدار است.
- انسان موجودي مختار است و مي‌تواند با شناخت خويش، جامعه و جهان، خود را به خداوند نزديك سازد و خود را متخلق به اخلاق الهي كند و در تحقق غايات خلقت مشاركت جويد.
- انبياء الهي به منظور راهنمائي انسان به سوي سعادت واقعي مبعوث شده‌اند، و اسلام كه آخرين دين الهي است راه را براي به فعليت رساندن ظرفيتهاي انسان در اختيار او نهاده است.
- براساس آموزه‌هاي قرآني انسان اشرف مخلوقات است و صيانت از كرامت، عزت، امنيت و حرمت وي بايد در برنامه ريزيها ملحوظ شود.
- حيات اجتماعي و طبيعت بستر حركت آدمي به سوي سعادت است و شناخت و بهره‌گيري از آن ها به ميزان معقول به هدف سعادت انسان كمك مي‌كند.
- معرفت شرط لازم حركت به سوي سعادت است.
- معرفت به مصداق و علم آدم الاسماء كلها … منشاء الهي دارد و علوم تجربي و علوم انساني در سطح متافيزيك با فلسفة الهي ارتباط پيدا مي‌كنند، و اين ارتباط هرگز نبايد مغفول بماند، بلكه جهان بيني الهي بايد بر كلية دانشها (در مقام تفسير و كاربست آنها) اشراف داشته باشد. غفلت از اين امر موجب اكتفا به علوم تحصّلي (پوزيتيويستي) شده است.
- علم (science) يكي از اقسام مهم معرفت آدمي است كه هدف آن شناخت طبيعت، انسان و جوامع انساني است ولي شناختي كه بدست مي‌دهد، فارغ از جهان‌بيني ديني است و به اين علت ناقص مي‌باشد.
- علوم انساني زمينه‌ساز و عامل رشد فرهنگ و تفكر و ارتقاء علوم طبيعي است.
- علوم (انساني، طبيعي و هنري) به دو بخش نظري و كاربردي تقسيم مي‌شوند و هر دو بخش عملاً تحت تأثير جهان بيني و ارزشهاي حاكم بر دانشمند قرار دارند.
- براساس آموزة قرآني لازم است علم آموزي همراه با تزكيه و كسب حكمت باشد.
- علوم، ابزار كارآمد تحقق تمدن مدرن بوده‌اند، ولي مي‌توانند در تحقق گونه‌هاي ديگري از تمدن كارآمد باشند، كه خالي از مشكلات تمدن فعلي باشد. دستيابي به گونه اخيرالذكر، مشروط به سازگار ساختن علم با جهان بيني و انسان‌شناسي حاكم بر تمدن جايگزين است.
- استفاده از متون و منابع و حياتي (قرآن، احاديث و سيرة معصومين) در طبيعت شناسي و انسان‌شناسي مي‌تواند مبدأ تكون علوم گوناگون با نگرش اسلامي باشد.
- با توجه به پيام قرآني و لن يجعل الله للكافرين علي المؤمنين سبيلا و حديث نبوي الاسلام يعلوا و لا يعلي عليه لازم است مسلمانان مانع سلطة‌اغيار شوند، و چون در عصر فعلي علم و فناوري ابزار گريزناپذير تفوق ملل شده است، برتري يافتن در علم و فناوري بايد در اولويت جوامع اسلامي، و از جمله جمهوري اسلامي ايران، قرار گيرد. ولي اين اعتلا بايد در متن جهان‌بيني اسلامي باشد و از سوء استفاده‌هايي كه در غرب از علم و فناوري شده است، خودداري شود، و علم و فناوري در پيشرفت سطح علمي و فناورانة كشور و رفع نيازهاي اساسي آن موثر باشد و در تأمين اقتدار و شوكت آن مؤثر واقع شود، و همراه با آن ارتقاء سطح فرهنگي جامعه ملحوظ گردد.
- بازآفريني ميراث فرهنگي و تمدن ايراني - اسلامي به منظور تقويت و تحكيم هويت و سربلندي و بالندگي مردم ايران بايد در تمام برنامه‌ريزي‌ها ملحوظ گردد.

اهداف نقشه جامع علمي كشور

1) حاكميت بينش توحيدي بر تمامي عرصه‌هاي حيات فردي و اجتماعي و ارتقاء فرهنگ ديني در جامعه
2) تربيت انسانهاي توانا، خردمند، سالم، خلاق، آزاده و داراي اعتماد به نفس
3) ايجاد جامعه‌اي فضيلت‌مدار، عدالت محور، آزاد و امن
4) تثبيت رويكرد راهبردي، آينده‌نگر و برنامه‌مدار در عرصة سياست‌گذاري‌‌ها
5) رفع نيازهاي اساسي كشور در جهت حفظ استقلال و تأمين خودكفايي آن، با توجه به امكانات و مزيتهاي بومي
6) بومي سازي دانش و فناوري و تجاري سازي محصولات آنها
7) گسترش مرزهاي دانش و مرزشكني در علوم و فناوريها، به ويژه علوم انساني و علوم پايه ‌و حركت به سوي پيشتازي در علم و فناوري

اصول حاكم بر نقشه جامع علمي كشور *

1) حاكم شدن جهان بيني و ارزشهاي اسلامي بر جهت‌گيري علوم و فناوريها، از طريق تعميق معرفت ديني در جامعه
2) حاكميت فضايل اخلاقي و اعتلاء فرهنگ ديني - ملي در جامعه، ‌و تأمين شرايط لازم (آزادي، امنيت) براي بروز خلاقيتها
3) تربيت انسانهاي سالم، خردمند، توانا، خلاق، داراي اعتماد به نفس، آزاده‌و نقدپذير، در جهت ايجاد جامعه‌اي خردورز و فضيلت مدار
4) عدالت محوري در برنامه ريزيها و تخصيص عادلانه منابع و فرصتها
5) اصلاح نظام آموزشي و پژوهشي در جهت پرورش استعدادها و خلاقيتها و تناسب تخصص دانش آموختگان با فرصتهاي شغلي و نيازهاي ملي
6) تثبيت رويكرد راهبردي، آينده‌نگر، دانش محور و برنامه مدار در عرصة سياست‌گذاري‌‌ها
7) توجه جدي به رفع نيازهاي اساسي كشور در همه برنامه ريزيهاي علمي و صنعتي و انساني - اجتماعي، به منظور حفظ استقلال و تأمين خودكفايي كشور (با توجه به مزيتها و امكانات منطقه‌اي)
8) كاربردي كردن و بومي‌سازي دانش و فناوري و تجاري سازي محصولات فناوري
9) افزايش ظرفيت علمي كشور و حركت شتابدار به سوي پيشتازي در علم و فناوري در منطقه
10) كل نگري و توجه به رشد متوازن علوم و ارتباط شبكه‌اي آنها، با عنايت ويژه به علوم انساني و علوم پايه.
11) ايجاد نشاط و انگيزه در نخبگان و دانشمندان داخلي و جلب اعتماد آنها و حمايت و استفادة بهينه از آنان در داخل كشور و بهره‌وري از توان علمي دانشمندان ايراني مقيم خارج از كشور
12) حمايت از بخش غيردولتي در توليد علم و فناوري و پژوهش

راهبردهاي مربوط به اصول حاكم

1- حاكم شدن جهان بيني و ارزشهاي اسلامي بر جهت‌گيري علوم و فناوريها از طريق تعميق معرفت ديني در جامعه
- تبيين هويت الهي دانش (بكارگيري نگرش توحيدي در تبيين هويت علوم و گسترش آنها)
- تبيين رابطه علوم تجربي و علوم انساني با فلسفه الهي
- عدم اكتفاء به علوم تحصلي
- اصالت يافتن ارزشهاي معنوي و فضايل اخلاقي در جامعه اسلامي
- محور بودن تكامل همه جانبه انسان در توسعه علم و فناوري
- همراه تعليم با تزكيه در كليه مراحل زنجيرة علمي كشور

2- حاكميت فضايل اخلاقي و اعتلاء فرهنگ ديني - ملي در جامعه و تأمين شرايط لازم (آزادي، امنيت و …) براي بروز خلاقيتها
- ترويج فضايل اخلاقي و تلاش براي اعتلاء فرهنگ ديني - ملي در جامعه
- استقلال سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي
- آزادي به منزله عامل تحقق استقلال و رشد استعدادهاي ملي
- حاكميت عدالت اجتماعي و زدودن فقر و محروميت
- تأمين نيازهاي انساني در جريان رشد و تكامل او
- تأمين شرايط لازم براي بروز خلاقيتها
- ثبات سياسي و نظم حقوقي و نهادي معطوف به توسعه علم و فناوري
- حمايت و محافظت از سرمايه‌هاي علمي كشور
- تأمين آزادي انديشمندان، به ويژه انديشمندان علوم انساني، در چارچوب قانون اساسي

3- تربيت انسانهاي سالم، خردمند، توانا، خلاق،‌عزتمند، داراي اعتماد به نفس، آزاده و نقدپذير درجهت ايجاد جامعه‌اي خردورز و فضيلت مدار
- ظرفيت سازي و فرهنگ سازي براي نقد پذيري
- گسترش و توسعه فرهنگ برنامه ريزي علمي و انضباط در بين صاحبنظران، ‌نخبگان و كاربران
- تعميق باور خوداتكايي و احساس توانايي در زيربخشهاي مختلف زنجيره علمي كشور
- اصلاح نظام سلامت جامعه

4- عدالت محوري در برنامه‌ريزي‌ها و تخصيص عادلانه فرصتها و منابع
- برابري فرصتها و امكانات در دستيابي به آموزش، اشتغال، سرمايه و ابزار كار براي همه
- تأمين حداقل قابل قبول نيازهاي اساسي مردم
- كاهش فاصلة طبقاتي، متناسب با توسعه سالم اقتصادي - اجتماعي
- تعادل نسبي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بين مناطق و استانهاي كشور
- تأمين نيازهاي فردي شامل: خوراك، پوشاك،‌مسكن، بهداشت و درمان، ‌آموزش و پرورش، تشكيل خانواده، ‌شغل، مالكيت مشروع، حق دادخواهي قانوني و فرصت براي خودسازي‌معنوي، سياسي، اجتماعي و شركت فعال در اداره كشور و افزايش مهارت و ابتكار
- تأمين نيازهاي اجتماعي شامل: فرهنگ متعالي، تأمين اجتماعي، امنيت قضايي، توان دفاعي، فناوري پيشرفته و محيط زيست سالم
5- تثبيت رويكرد راهبردي، آينده‌نگر و برنامه‌مدار در عرصة سياست‌گذاري‌‌ها
- تأكيد بر رهيافت آينده‌نگري
- توجه به فرصتهاي بالقوه و بالفعل موجود و ظرفيت‌سازي براي استفاده حداكثر از آنها
- تدوين نظام جامع و كارآمد ارزيابي و نظارت دروني و بروني بر فعاليتهاي علمي و اجرايي
- تسهيل و تسريع فرايند سياست‌گذاري‌در طول زنجيره علمي كشور
- هدفمند ساختن كلية فرايندها و اقدامات اجرايي كلان و خرد در طول زنجيرة علمي كشور
- ايجاد هماهنگي در ميان دستگاه‌هاي مختلف و بسيج امكانات و توانايي‌ها براي پاسخگويي به نيازهاي مختلف جامعه
- مصون نگهداشتن دست‌اندركاران موثر در زنجيره علمي كشور از تحولات مخرب سياسي و اجتماعي
- ترسيم و راه‌اندازي نظام اجرايي توانمند، داراي قدرت اجرايي و متعهد به اجرا
- تأكيد بر مديريت و هدايت جريان علمي كشور به وسيله نخبگان شايسته متعهد
6- اصلاح نظام آموزشي و پژوهشي در جهت پرورش استعدادها و خلاقيتها و تناسب تخصص دانش آموختگان با فرصتهاي شغلي و نيازهاي داخلي
- گسترش روحيه كنجكاوي در بين دانش آموختگان و هدايت آن در مسير توسعه علم و فناوري بومي
- مصون سازي برنامه‌ريزيها و مديريت مراكز آموزشي و پژوهشي كشور از نوسانات مخرب سياسي و اقتصادي
- افزايش روحيه اعتماد به نفس، شهامت و مخاطره‌جويي علمي، مسئوليت پذيري و توانايي در دانش‌آموختگان و پژوهشگران
- سازماندهي فعاليتهاي علمي گروهي در بين دانش آموختگان و محققان
- تأمين امكانات پشتيباني لازم براي تحقيق، پژوهش و آموزش در رشته‌هاي مختلف براساس اولويتها و نيازهاي كشور
- ايجاد دلگرمي نسبت به آينده براي فعالان و دانش آموختگان و محققان
- افزايش انعطاف پذيري روشها براساس موقعيتهاي زماني و مكاني
- گسترش هم زمان فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي در سه حوزة متعامل توليد دانش (خلاقيت علمي)، انتقال دانش (آموزش) و اشاعه و نشر دانش (فناوري)
- جذب متفكران و نخبگان و متخصصان در حوزه‌هاي مختلف آموزشي و پژوهشي
- گسترش و توسعه آزادانديشي، نقدپذيري و خردورزي در مراكز آموزشي و پژوهشي
- روزآمد كردن برنامه‌هاي مراكز آموزشي و پژوهشي كشور
- تعيين متولي تحقيقات و فناوري و افزايش اختيارات آنها براي پاسخ‌گويي سريع به نيازهاي در حال تحول جامعه و رشد علم و فناوري
- تدوين الگوي مديريت علمي مناسب براي مراكز آموزشي و تحقيقاتي
- نوسازي برنامه‌ها و شيوه‌هاي آموزشي و پژوهشي و استفاده از دستاوردهاي نوين آموزشي و پژوهشي در كشور با توجه به شرايط فرهنگي و اجتماعي كشور و جهان
- تكيه نكردن بيش از حد بر دروس نظري و انباشت محفوظات علمي در دوره‌هاي مختلف آموزشي
- مهيا ساختن دانش آموختگان و محققان براي مواجهه با مسائل و نيازهاي جامعه
- مهيا و كارآمد ساختن نيروي علمي كشور متناسب با اهداف نقشه جامع
- گسترش همكاري و مراودات علمي و فناوري مراكز پژوهشي و آموزشي كشور با مؤسسات بين‌المللي و خارجي موفق، با رعايت مصالح ملي
- گسترش زيرساختهاي اطلاع رساني و فناوري‌هاي نوين در شيوه‌هاي آموزشي و پژوهشي
- گسترش تعامل مراكز آموزشي و پژوهشي كشور با دستگاههاي اجرايي و مراكز صنعتي و نهادهاي اجتماعي و فرهنگي
- تقويت و ساماندهي منابع مالي بخش آموزش و پژوهش كشور
- ساماندهي مقررات و قوانين مرتبط با بخش آموزش و پژوهش كشور
- ايجاد فرهنگ نياز به تحقيق و نوآوري در جامعه و مراكز علمي كشور
- ايجاد سازوكار متناسب و كارآمد براي انتشار و تبادل سريع اطلاعات و دانشها

7- توجه جدي به رفع نيازهاي اساسي كشور در همه برنامه‌ريزي‌هاي علمي و صنعتي، به منظور حفظ استقلال و تأمين خودكفايي كشور (با توجه به مزيتها و امكانات منطقه‌اي)
- اصالت دادن به توسعه پايدار و متوازن كشور (با توجه به امكانات و مزيت‌هاي ملي)
- توسعه و گسترش علم و فناوري در كليه مناطق كشور با توجه به مزيتهاي مناطق
- اولويت‌بندي نيازها و خواسته‌هاي جامعه براساس مناطق و امكانات جغرافيايي و اقتضائات بومي
- شناخت نيازهاي اصلي و اساسي كشور و توسعه علوم و فناوري در راستاي رفع آنها
- توجه به استقلال فكري، علمي و فرهنگي كشور
- تعيين اولويت‌هاي برنامه علم و فناوري كشور با توجه به امكانات و مزيت‌هاي بومي

8- كاربردي كردن و بومي سازي دانش و فناوري و تجاري‌سازي محصولات فناوري
- انطباق نقشه با نيازهاي كشور و ناظر بودن آن به شرايط واقعي
- توجه لازم به ابعاد كاربردي علوم
- توجه به استفاده از منابع انساني، اجتماعي و فيزيكي كشور
- همگرايي زنجيرة توليد علمي كشور با اصول ارزشي، نيازها و خواسته‌هاي حاكم بر جامعه
- تبيين مزيتهاي نسبي كشور در علوم و فناوريهاي مختلف
- مراعات عزت ملي در ظواهر و سازوكارهاي نقشه جامع علمي كشور

9- افزايش ظرفيت علمي كشور و حركت شتابدار به سوي پيشتازي در علم و فناوري در منطقه
- پيشتازي در عرصه دانش‌ها و فناوري‌ها (براساس نيازها، مزيتها و منابع موجود كشور)
- ارتباط فعال با كشورها و مراكز علمي بين‌المللي و استفاده از تجربه‌ها و دستاوردهاي علمي و تجربي آنها با بهره‌گيري از كليه روشها و ابزارهاي مفيد و مناسب ، با رعايت مصالح ملي
- حمايت ويژه از نوآوري و نظريه‌پردازي در علوم، خصوصاً علوم انساني و علوم پايه
- زمينه‌سازي لازم براي شكوفايي استعدادها و خلاقيتها و حمايت از ابتكارات و ابداعات
- تعيين اولويتها و يافتن راههاي ميان بر براي توسعه و جهش علمي كشور
- حمايت ويژه از مراكز و نهادهاي علمي كشور كه متكفل برنامه هاي اساسي هستند

10- كل‌نگري و توجه به ارتباط شبكه‌اي علوم و رشد متوازن آنها
- توجه به ارتباط شبكه‌اي علوم با يكديگر و برقراري همگرايي و نزديكي بين علوم جديد و قديم و بين علوم انساني با علوم تجربي و فناوريها
- تأكيد بر رشد و توسعه كليه رشته‌هاي علمي مورد نياز جامعه
- تمهيد سازوكارهاي متناسب براي همسويي طرحها و برنامه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي مؤثر بر زنجيرة علمي كشور

11- ايجاد نشاط و انگيزه در نخبگان و دانشمندان داخل كشور و بهره‌وري از توان علمي دانشمندان ايراني مقيم خارج از كشور
- گسترش و توسعه آزاد انديشي و خردورزي در جامعه
- زمينه سازي و ايجاد سازوكار لازم براي شكوفايي استعدادها و خلاقيتها و حمايت از ابتكارات و ابداعات
- شناسايي و حمايت و بهره‌گيري از دانشمندان ايراني مقيم خارج
- استفاده شايسته از منابع انساني كشور با تأكيد بر دانشمندان، متخصصان و استعدادهاي درخشان
- ترسيم و راه‌اندازي نظام اجرايي توانمند، با سرمايه انساني متخصص و متعهد
- تأكيد بر مديريت و هدايت جريان علمي كشور از سوي نخبگان متعهد

12- حمايت از بخش غيردولتي در توليد علم، فناوري و پژوهش
- ايجاد تسهيلات قانوني و اهميت لازم براي سرمايه‌گذاري بخش خصوصي در برنامه هاي علمي كشور
- حمايت جدي و مستمر دولت از توسعه و رشد نهادهاي علمي غيردولتي
- حمايت مادي و معنوي از سازمانهاي غيردولتي در توليد و كاربردي ساختن علم و فناوري و توسعة حلقه‌هاي مفقودة زنجيرة نوآوري در كشور
- اصلاح و توسعة زيرساختهاي قانوني، فرهنگي و ساختاري براي فعاليت بخش غيردولتي
- تشويق صنايع و دستگاههاي اجرايي به بهره‌گيري از توان علمي مراكز علمي و پژوهشي غيردولتي

«ويژگي‌هاي نقشه جامع علمي كشور»