نگاهي به برنامه ريزي استراتژيك

مقدمه:

برنامه‌ريزي وظيفه‌اي نيست كه يكبار انجام گرفته و براي مدتي مسكوت بماند، بلكه فعاليتي است فرآيندي، يعني از ويژگي‌هايي چون تداوم، استمرار، پويايي و جامعيت برخوردار است. از اين رو مديران به منظور احياي سازمان، پيوسته در حال برنامه‌ريزي و طراحي هستند و اين وظيفه‌اي است كه تعطيل شدني و منقطع نيست. برنامه‌ريزي فعاليتي است آگاهانه، دقيق، مبتني بر تجزيه و تحليل واقعي از زمان و شرايط دروني و بيروني سازمان.

تعريف برنامه‌ريزي استراتژيك: Strategic Planning

در ابتدا بهتر است مفهوم استراتژي توضيح داده شود. استراتژي (Strategy ) در زبان فارسي به معناي راهبرد آمده است. ”رهنمودهايي در مورد چگونگي اتخاذ تصميماتي كه بر عملكرد بلندمدت سازمان اثري مي‌گذارد“. يعني راهي كه يك سازمان براي نيل به هدفهاي خود در پيش مي‌گيرد (فرهنگ جامع مديريت)

بر اين اساس مي‌توان چنين گفت كه برنامه‌ريزي جامع يا استراتژيك Strategic or comprehensive Planning فرآيندي است كه ضمن آن اهداف و خطوط كلي فعاليتها و مأموريتهاي سازمان در درازمدت تعيين مي‌شود. تشخيص اولويتها تعيين اقدامات اصلي و كليدي كه براي نيل به اهداف و سازمان ضروري است نيز در برنامه‌ريزي جامع انجام مي‌گيرد. (هاشمي‌‏فر، 1380)

اهميت و ضرورت برنامه‌ريزي جامع در دانشگاه‌ها

روند تغييرات و تحولات به گونه‌اي است كه مديران ديگر نمي‌توانند براي تعيين اهداف سازمان براساس تجربيات گذشته تصميم بگيرند، تجربه گذشته لزوماً راهنماي مطمئني براي آينده نيست و مديران بايد با مددگيري از برنامه‌ريزي جامع، استراتژيهاي آينده دانشگاه خود را به نحوي تنظيم نمايند كه متناسب با موقعيت و شرايط آينده باشد. در سالهاي اخير با تغييرات شگفت‌آوري كه در زمينه‌هاي مختلف، دانشگاهها را احاطه كرده است؛ مسئولان دريافته‌اند كه با تعيين اهداف و مأموريتهاي دانشگاه در زمان‌هاي مدت‌دار (كوتاه مدت، ميان مدت و بلندمدت) بهتر مي‌توانند برنامه‌هاي مورد نظر خود را به ثمر برسانند. زيرا در اين وضعيت، دانشگاه بهتر و روان‌تر كار مي‌كند و نسبت به محيط خود واكنشهاي مناسبتري نشان مي‌دهد. از اين رو استفاده از برنامه‌ريزي جامع و استراتژيك به عنوان يك ضرورت در دانشگاهها مطرح شده است.

بنابراين يكي از دلايل روي آوردن به برنامه‌ريزي استراتژيك يا جامع در دانشگاهها، تحولات شگرف و سريع جامعه امروزي است. به طور كلي تغييرات و تحولات تكنولوژيكي در جهان،تأثيرگذاري متقابل دانشگاه و جامعه در قالب ارتباطات گسترده و متعدد دانشگاه با محيط و گستردگي اغلب برنامه‌ها و مدت زمان آنها همه زمينه‌هايي مستند كه برنامه‌ريزي جامع را براي دانشگاه امروزي ضروري و اجتناب‌ناپذير مي‌سازد.

در اين راستا جايگاه ويژه و منحصر به فرد دانشگاه تهران در نظام آموزش عالي ايران با توجه به شرايط خاص آن در طول هفتاد سال گذشته، ايجاب مي‌نمايد كه برنامه‌هاي آتي خود را در قالب يك طرح جامع به همراه راهكارهاي اجرايي تهيه و تدوين نمايد. بديهي است با عنايت بر افق سند چشم‌انداز بيست ساله كشور (1404 هجري شمسي) در زمينه آموزش عالي مبني بر ”برخوردار از دانش پيشرفته، توانا در توليد علم و فناوري، متكي بر سهم برتر منابع انساني و سرمايه اجتماعي در توليد ملي“ و ”دست يافته به جايگاه اول اقتصادي، علمي و فناوري در سطح منطقه آسياي جنوب غربي (شامل آسياي ميانه، قفقاز، خاورميانه و كشورهاي همسايه) با تأكيدبر جنبش نرم‌افزاري و توليد علم، رشد پرشتاب و مستمر اقتصادي، ارتقاي نسبي سطح درآمد سرانه و رسيدن به اشتغال كامل“؛ و همچنين با توجه به سياستهاي كلان برنامه چهارم توسعه كشور (88-1384) و در ادامه سياست‌هاي برنامه سوم توسعه كشور، محورهاي اصلي برنامه‌ريزي استراتژيك دانشگاه تهران مورد نظر تهيه‌كنندگان آن قرار گرفت.

در همين ارتباط دكتر علي مقاري معاون طرح و برنامه دانشگاه تهران گفته است: براساس قانون برنامه چهارم توسعه كشور، بايد تعدادي از دانشگاه هاي بزرگ كشور داراي برنامه 20 ساله باشند كه به اين وسيله اين دانشگاهها به سطح 500 دانشگاه اول دنيا برسند و بين‌المللي شوند.

از آنجائيكه دانشگاه تهران به عنوان اولين دانشگاه رسمي ايران و نماد آموزش عالي كشور، يك دانشگاه جامع دولتي است كه با مأموريتهاي ملي و بين‌المللي با هدف توسعه مبتني بر دانايي در زمينه‌هاي علوم، فنون و هنر به فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي مي‌پردازد. تهيه و تدوين برنامه جامع و استراتژيك 20 ساله براي اين دانشگاه از ضروريات است.

مدل بكار رفته در تدوين اين برنامه برگرفته از مدل SWOT [1]است. اين مدل به لحاظ توالي زماني آخرين مدل مطرح شده در تدوين برنامه‌ريزي استراتژيك است كه از آن به عنوان كاملترين و شفاف‌ترين مدل نيز مطرح مي‌شود (فروزنده دهكردي،‌1378)

برنامه جامع يا استراتژيك (20 ساله) دانشگاه تهران در واقع شامل 4 برنامه 5 ساله است. اصول راهبردي اولين سند برنامه پنج ساله (1389-1384) عبارت است از: اصلاح زيرساخت‌ها، توسعه فضاي فيزيكي، رسيدن به استانداردهايي در مورد اعضاي هيأت علمي، رشد كمي و كيفي دوره‌هاي تحصيلات تكميلي، توسعه دوره‌هاي پسادكتري (Post doc )، رشد كمّي و كيفيت پژوهش، حفظ و حمايت نخبگان، افزايش توليدات علمي و ارتباط با مراكز علمي و دانشگاهي بين‌المللي و ...

برنامه استراتژيك 20 ساله دانشگاه تهران براساس قانون برنامه چهارم توسعه كشور تدوين و به وزارت علوم، تحقيقات و فناوري ارائه شده است.

منابع مورد استفاده:

1. سند چشم‌انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران

2. برنامه استراتژيك و برنامه پنج ساله دانشگاه تهران

3. مقدمه‌اي بر برنامه‌ريزي استراتژيك، هاشمي‌فرد، اسماعيل، اصلاح و تربيت، شماره 43، سال چهارم ص 26، (1380)

4. دانش مديريت سال دوازدهم، شماره 45، فروزنده دهكردي، لطف‌الله، تابستان 1378. مروري بر مدلهاي برنامه‌ريزي استراتژيك، ص 111-97.

مريم حسيني لرگاني

*عضو هيأت علمي مؤسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي